Czy majątek fundacji rodzinnej jest też jej mieniem? Kilka słów o spisie mienia fundacji rodzinnej

Bieżące doradztwo prawne i podatkowe  /   8 lipca 2024

mienie

Na pierwszy rzut oka pojęcia „majątku” i „mienia” wydają się tożsame. Lektura ustawy o fundacji rodzinnej wskazuje jednak, że ustawodawca, wprowadzając rozróżnienie osadzone w prawie cywilnym, mógł nie zachować pełnej konsekwencji terminologicznej. Sytuacja ta nie pozostaje bez wpływu na funkcjonowanie fundacji rodzinnych, w szczególności na wypełnianie obowiązków ciążących na ich fundatorach, a następnie – zarządach.

Spis mienia fundacji rodzinnej – co należy w nim ująć?

Jednym z kluczowych obowiązków fundatora fundacji rodzinnej jest sporządzenie spisu jej mienia. Jak stanowi art. 27 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r., poz. 326), w spisie mienia zamieszcza się „prawa majątkowe wniesione przez fundatora albo osoby inne niż fundator do fundacji rodzinnej, ze wskazaniem osoby wnoszącej mienie oraz z określeniem rodzaju i wartości każdego z wniesionych składników mienia, w wysokości określonej według stanu i cen z chwili ich wniesienia oraz ich wartości podatkowej”.

Zrozumienie, czym na gruncie ustawy o fundacji rodzinnej jest owo „mienie” i jak kształtuje się relacja tego pojęcia do instytucji znanej z Kodeksu cywilnego, warunkuje zatem prawidłowe sporządzenie spisu mienia fundacji rodzinnej. Przyjrzyjmy się jeszcze bliżej więc kontekstowi zagadnienia – pod rządem Kodeksu cywilnego i ustawy o fundacji rodzinnej.

Teoria w służbie praktyki – definicje mienia oraz majątku w Kodeksie cywilnym

Pojęcie mienia zostało określone w art. 44 Kodeksu cywilnego jako „własność i inne prawa majątkowe”. Jest to tym samym ogół aktywów danego podmiotu, co oznacza, że Kodeks wyłącza z „mienia” wszelkie pasywa. Oprócz własności prawami majątkowymi będącymi składnikami mienia mogą być zatem użytkowanie wieczyste, inne ograniczone prawa rzeczowe czy obligacyjne prawa majątkowe.

W przypadku majątku wyróżnia się z kolei szersze i węższe znaczenie tego pojęcia. W szerszym sensie majątek oznacza ogół praw i obowiązków majątkowych podmiotu prawa, w węższym zaś – tylko aktywa, czyli prawa majątkowe danego podmiotu. Nietrudno zauważyć, że przy węższym rozumieniu wolno posługiwać się zamiennie pojęciami „majątku” i „mienia” w reżimie Kodeksu cywilnego.

Czy tak samo będzie jednak w przypadku mienia i majątku na gruncie ustawy o fundacji rodzinnej?

Ustawa o fundacji rodzinnej – majątek i mienie

W ustawie o fundacji rodzinnej nie znajdziemy sformułowanej wprost definicji majątku fundacji rodzinnej. Dla potrzeb wykładni możemy wszakże posłużyć się uzasadnieniem rządowego projektu ustawy. Czytamy w nim, że przez „majątek fundacji rodzinnej” należy rozumieć tylko aktywa tej fundacji, czyli właśnie „mienie” w rozumieniu Kodeksu cywilnego.

Jak się jednak wydaje, na gruncie ustawy o fundacji rodzinnej inaczej niż w klasycznej cywilistyce należy podejść do interpretacji samego pojęcia „mienia”. Zgodnie bowiem z art. 19 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej ilekroć jest w niej mowa o wartości mienia wniesionego do fundacji rodzinnej albo mienia fundacji rodzinnej, rozumie się przez to wartość rynkową składników wniesionego mienia w innej postaci niż środki pieniężne, ustaloną na dzień wniesienia mienia. Przypomnijmy tutaj, że zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej to właśnie prawa majątkowe (wniesione przez fundatora albo osoby inne niż fundator do fundacji rodzinnej) zamieszcza się w spisie mienia.

Ścisłe podążanie za wykładnią językową prowadziłoby więc do wniosku, że w intencji ustawodawcy mieniem byłyby jedynie te składniki majątku fundacji rodzinnej, które fundator lub inne osoby wnoszą bezpośrednio do fundacji rodzinnej – poza zakresem tego pojęcia znajdowałyby się zaś prawa majątkowe czy też środki pieniężne nabywane przez fundację samodzielnie.

Spis mienia fundacji rodzinnych – praktyczne konsekwencje

Bezpośrednim skutkiem rozróżnienia, zgodnie z którym mienie stanowi jedynie pewną, bardzo konkretną część ogółu majątku fundacji, będzie kształt sporządzanego przez fundację spisu mienia. Oznacza to, że w spisie mienia fundacji rodzinnej należy uwzględnić tylko majątek wnoszony przez fundatora lub inne osoby „z zewnątrz”.

Istotnie, przyjęcie takiego stanowiska ułatwia zarządzanie fundacją rodzinną. Posłużmy się przykładem: jeśli fundacja samodzielnie kupi akcje lub udziały, to takie prawa majątkowe nie znajdą odzwierciedlenia w spisie mienia, dotyczy on bowiem jedynie wniesionych praw majątkowych. Oczywiście, wynika stąd również, że wartość takich składników majątkowych nie musi być na bieżąco aktualizowana (co byłoby znaczącym utrudnieniem w obliczu codziennie zmieniających się wycen akcji czy obligacji).

Należy jednak pamiętać, że zasadniczo mienie wniesione przez fundatora lub osoby trzecie do fundacji zawsze znajdzie odzwierciedlenie w spisie mienia – nawet jeśli składniki mienia zostaną zbyte, ulegną zniszczeniu lub zużyciu. Paradoksalnie może zatem dojść do sytuacji, w których na bieżąco obejmowany przez fundację majątek, np. przez zakup obligacji, nigdy nie znajdzie odzwierciedlenia w spisie mienia, dawno zaś sprzedana nieruchomość, wniesiona zaraz po założeniu fundacji, nie będzie z niego usunięta.

Paradoks racjonalnego ustawodawcy – brak precyzji w ustawie o fundacjach rodzinnych

Możliwe jednak, że wyżej wskazane zawiłości terminologiczne na tle pojęć mienia i majątku fundacji rodzinnej są tylko efektem zwykłej niekonsekwencji ustawodawcy. Wbrew kategorycznemu brzmieniu art. 27 ust. 1 pojęcia „mienia” i „majątku” są dalej używane zamiennie, jakby intuicyjnie. Przykładowo, w rozdziale 3 ustawy o fundacji rodzinnej zatytułowanym „Majątek fundacji rodzinnej” znajdziemy tylko przepisy odnoszące się do „mienia” i zasad jego wnoszenia. Podobnie w art. 103 ustawy o fundacji rodzinnej, który jak wskazuje ustawodawca, miał dotyczyć „zasad podziału mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej”, przedmiotem regulacji stała się całość majątku fundacji. Gdyby bowiem założyć, że zamiar ustawodawcy był inny, ustawa nie regulowałaby zasad podziału majątku, nieznajdującego się w spisie mienia po rozwiązaniu fundacji – a to, w świetle zasady tzw. racjonalnego ustawodawcy, jest niemożliwe do przyjęcia.

Wartym podniesienia postulatem byłoby zatem wypracowanie bardziej precyzyjnych definicji „mienia” i „majątku”, nawet na potrzeby samej ustawy o fundacji rodzinnej. Nie da się jednak zaprzeczyć, że ustawodawca zastosowaną stylizacją przepisów dokonuje wyraźnego rozróżnienia tych pojęć. Choć możemy dopatrywać się w języku ustawy elementów niezamierzonego paradoksu, to właśnie tak zredagowane przepisy w bezpośredni sposób wpływają na kształt sporządzanych przez fundacje spisów mienia.

Autor wpisu

Jakub Dziadur

prawnik

Uważam, że wbrew obiegowej opinii podatki są jedną z najbardziej kreatywnych i interesujących dziedzin prawa. Wybór tej ścieżki zawodowej był dla mnie więc oczywisty – a z biegiem ...

Zobacz moje wpisy

Podziel się

Powiązane wpisy

Dzierżawa przedsiębiorstwa – nieoczywisty sposób na zagraniczną emeryturę

Dzierżawa przedsiębiorstwa – nieoczywisty sposób na zagraniczną emeryturę

Regulacja rynku kryptoaktywów: stabilizacja obrotu czy kres wolności inwestorów?

Regulacja rynku kryptoaktywów: stabilizacja obrotu czy kres wolności inwestorów?

Smartwatch bez karty SIM z wyższym cłem – nowe rozporządzenie klasyfikacyjne Komisji Europejskiej

Smartwatch bez karty SIM z wyższym cłem – nowe rozporządzenie klasyfikacyjne Komisji Europejskiej

Exit tax również od darowizny? Orzecznictwo NSA korzystne dla podatników

Exit tax również od darowizny? Orzecznictwo NSA korzystne dla podatników

Obawiasz się,
że ominą Cię
najważniejsze zmiany
w prawie?

Zaprenumeruj newsletter