Posłużenie się popularnymi w obrocie prawnym formami spółki komandytowej lub spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może okazać się efektywnym rozwiązaniem do przeprowadzenia sukcesji rodzinnego biznesu pod warunkiem skorzystania ze swobody kształtowania stosunku prawnego, jaką daje Kodeks spółek handlowych. Warto też zwrócić uwagę na rozrządzenia testamentowe, zwłaszcza zaś – zapisy windykacyjne.

Nie tylko fundacje rodzinne: zabezpieczenie sukcesji rodzinnej firmy

Wybór prawnej formy prowadzenia działalności gospodarczej i strukturyzacji majątku odgrywa istotną rolę w planowaniu sukcesyjnym. W środowiskach przedsiębiorców można spotkać się z opinią, że w perspektywie międzypokoleniowej ciągłości biznesu sprzyjają instytucje, w których substrat kapitałowy dominuje nad osobowym. Nieprzypadkowo zatem dużą popularność uzyskały fundacje rodzinne czy spółki kapitałowe, pozwalające na oderwanie substancji biznesowej od czynnika personalnego. O wyborze optymalnej formy prawnej – nie tylko w kontekście sukcesji – specjaliści GWW wiele pisali już na naszym blogu (np. omawiając fundację rodzinną na tle innych „wehikułów prawnych”: https://lexplorers.pl/jak-ustrukturyzowac-wealth-management/).

Planowaniu sukcesyjnemu poświęciliśmy natomiast raport Sztafeta pokoleń, przygotowany z myślą o polskich firmach rodzinnych przez ekspertów zespołu Private Client GWW i dostępny na naszej stronie internetowej (https://gww.pl/sztafeta-pokolen-prawne-i-podatkowe-aspekty-planowania-sukcesyjnego/).

Spółka komandytowa i spółka z o.o. w planowaniu sukcesyjnym

Formami prawymi często wybieranymi przez polskie firmy z sektora MŚP (także firmy rodzinne) są spółka komandytowa i spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. O znaczeniu tych rodzajów spółek w polskim obrocie gospodarczym – oprócz historycznych już korzyści podatkowych – zadecydowała ich względna elastyczność, niskie wymagania formalne oraz stabilność funkcjonowania. Oczywiście, czynniki te zwiększają przydatność spółki komandytowej i spółki z.o.o. jako narzędzi biznesowej sukcesji – pod warunkiem jednak, że ustrój korporacyjny zostanie właściwie ukształtowany.

Przyjrzyjmy się zatem – na tle planowania sukcesyjnego – kwestii kontynuacji działalności spółki komandytowej i spółki z ograniczoną odpowiedzialności w przypadku śmierci wspólnika.

Śmierć wspólnika w spółce komandytowej: czy to faktycznie koniec?

Spółka komandytowa jest spółka osobową, a zatem modelem dla jej działalności są odpowiednio stosowane przepisy o spółce jawnej. Oznacza to, że zasadą jest rozwiązanie spółki z chwilą śmierci wspólnika. W odróżnieniu jednak od spółki jawnej wspólnicy spółki komandytowej dzielą się na dwie grupy – komplementariuszy i komandytariuszy. Zasada rozwiązania spółki z chwilą śmierci wspólnika dotyczy tylko komplementariuszy.

Wobec odpowiedniego stosowania przepisów o spółce jawnej możliwe jest jednak podtrzymanie działalności spółki komandytowej także w razie śmierci komplementariusza. Tryb określa tu art. 64 Kodeksu spółek handlowych:

§  1.  Pomimo śmierci lub ogłoszenia upadłości wspólnika oraz pomimo wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika lub jego wierzyciela, spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami, jeżeli umowa spółki tak stanowi lub pozostali wspólnicy tak postanowią.

§  2.  Uzgodnienie takie powinno w przypadku śmierci lub ogłoszenia upadłości nastąpić niezwłocznie, a w przypadku wypowiedzenia – przed upływem terminu wypowiedzenia. W przeciwnym razie spadkobierca, syndyk lub wspólnik, który wypowiedział umowę spółki, a także jego wierzyciel, mogą domagać się przeprowadzenia likwidacji.

Inaczej kształtuje się sytuacja w następstwie śmierci komandytariusza. W tym przypadku nie dochodzi do rozwiązania spółki, po stronie spadkobierców komandytariusza powstaje jedynie konieczność wskazania tylko jednej osoby, która będzie wykonywała ich prawa. Reguluje to art. 124 KSH:

§  1.  Śmierć komandytariusza nie stanowi przyczyny rozwiązania spółki. Spadkobiercy komandytariusza powinni wskazać spółce jedną osobę do wykonywania ich praw. Czynności dokonane przez pozostałych wspólników przed takim wskazaniem wiążą spadkobierców komandytariusza.

§  2.  Podział udziału komandytariusza w majątku spółki między spadkobierców jest skuteczny wobec spółki jedynie za zgodą pozostałych wspólników.

Zachodzi tu więc sytuacja tzw. wspólnika zbiorowego – prawa przysługujące wspólnikowi-spadkodawcy przysługują odtąd wspólnie dwóm lub więcej osobom. Komplikuje to funkcjonowanie spółki komandytowej, zwłaszcza jeśli stosunki pomiędzy spadkobiercami nie są zgodne.

Dziedziczenie udziałów w spółce z.o.o. – pamiętajmy o umowach!

Większą „odpornością” na zmiany osobowe – w tym związane ze śmiercią wspólnika – cechują się spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Nie powinno to być zaskoczeniem – należą one bowiem do kategorii spółek kapitałowych.

Jak wiadomo, dziedziczenie jest formą sukcesji uniwersalnej: spadkobierca wstępuje w całość praw i obowiązków spadkodawcy. W całość – a więc również w prawo własności udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Sytuacja taka może jednak prowadzić do rozbieżności interesów między spółką a spadkobiercą wspólnika. Udział w spółce z o.o. może bowiem odziedziczyć zarówno osoba, której zainteresowania i predyspozycje sprzyjają płynnej sukcesji biznesu i zapewniają profesjonalne nim zarządzanie, jak i osoba niewiążąca ze spółką swoich planów życiowych, mniej utalentowana biznesowo lub nawet małoletnia bądź ubezwłasnowolniona (a zatem de iure niezdolna do prowadzenia spraw spółki). Pojawia się wtedy istotne ryzyko niezwłocznej sprzedaży udziałów w spółce, z możliwością dokonania przez nabywcę wrogiego przejęcia.

Ustawodawca przewidział takie okoliczności, czego wyrazem jest art. 183 KSH:

§  1.  Umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie do spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika. W tym przypadku umowa spółki powinna określać warunki spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki, pod rygorem bezskuteczności ograniczenia lub wyłączenia.

§  2.  Umowa spółki może wyłączyć lub w określony sposób ograniczyć podział udziałów między spadkobierców w przypadku, gdy zmarły wspólnik miał więcej niż jeden udział.

§  3.  Jeżeli według umowy spółki wspólnik mógł mieć tylko jeden udział, udział ten może być podzielony między spadkobierców, chyba że umowa spółki wyłącza lub ogranicza w określony sposób podział tego udziału między spadkobierców. Wskutek podziału nie mogą powstać udziały niższe niż 50 złotych.

Jak łatwo zauważyć, KSH pozostawia względną swobodę samym wspólnikom tak w zakresie samego wstąpienia spadkobierców do spółki z o.o., podziału miedzy spadkobierców udziałów w spółce, jak i podziału konkretnych udziałów. Choć orzecznictwo sądów powszechnych podkreśla autonomię wspólników w zakresie wstąpienia spadkobierców do spółki z o.o., należy pamiętać, że rozwiązania umowne mają wyraźne granice. Muszą być proporcjonalne i nie mogą prowadzić do obejścia prawa, w szczególności przez faktyczne uniemożliwienie wypowiedzenia stosunku prawnego („wyjścia” wspólnika ze spółki).

Prawo spadkowe wobec spółek komandytowych i spółek z o.o.: rola testamentów

Odpowiednie ukształtowanie ustroju korporacyjnego spółki – zarówno komandytowej, jak i z ograniczoną odpowiedzialnością – może stanowić atrakcyjne rozwiązanie sukcesyjne pod warunkiem, że zapisy umowy spółki zostaną uzupełnione właściwymi postanowieniami testamentowymi (np. zapisami windykacyjnymi). Same postanowienia umowy spółki nie mogą bowiem stanowić podstawy prawnej rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, lecz mogą je uszczegóławiać, tworząc spójny i skuteczny plan sukcesji.

Planowanie sukcesyjne: wsparcie GWW

Planowanie sukcesyjne nie ogranicza się do wyboru formy prowadzenia działalności optymalnej na gruncie prawa cywilnego i handlowego. Równie ważne jest prawidłowe zrozumienie podatkowego kontekstu sukcesji. Zachęcamy do zapoznania się z ogłoszonymi na naszym blogu omówieniami najnowszych zmian w podatku od spadków i darowizn: https://lexplorers.pl/podatek-od-spadkow-i-darowizn-deregulacji-ciag-dalszy-kolejny-projekt-nowelizacji-w-roku-2025/.