Przygotowany w ramach szeroko dyskutowanego przez opinię publiczną pakietu  deregulacyjnego rządowy projekt zmian w opodatkowaniu spadków i darowizn trafił właśnie do Sejmu. Nowelizacja ma przynieść istotne uproszczenia w zakresie biurokratycznych obowiązków ciążących na podatnikach.

Regulacja i… deregulacja w podatku od spadków i darowizn

Jednym z ważniejszych tematów debaty publicznej w ostatnim okresie stał się tzw. pakiet deregulacyjny: kompleks projektów zmian w prawie mających przyczynić się do odciążenia biznesu od nadmiarowej „papierologii”. Postulowane w pakiecie deregulacyjnym zmiany dotyczą także prawa podatkowego.

Choć wspominaną „deregulację” przedstawiano przede wszystkim w kontekście ułatwień dla prowadzenia działalności gospodarczej, niektóre znajdujące się w pakiecie ustawy, jak się okazuje, dotyczą bardziej podatników niebędących przedsiębiorcami. Przykładem jest tutaj – wniesiony właśnie do Sejmu – projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn (druk sejmowy nr 1282). Co ciekawe, celem ustawodawcy jest w tym przypadku usunięcie negatywnych dla podatników konsekwencji kontrowersyjnego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego z początku tego roku.

Podatek od spadku i problem renty (powtarzających się świadczeń)

Zaskoczeniem dla podatników była uchwała NSA z dnia 31 marca 2025 r. (sygn. akt III FPS 5/24). NSA przyjął bowiem, że świadczenie z tytułu umowy renty, mające losowy charakter,  należy uznać za prawo majątkowe, którego wartości nie da się określić z góry; wynikałoby stąd, że podstawę opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn w przypadku nabycia nieodpłatnej renty należy ustalać w miarę wykonywania świadczeń.

Skutkiem zmiany podejścia NSA do opodatkowania świadczeń z tytułu renty podatkiem od spadków i darowizn było zwiększenie obciążenia administracyjnego podatników. Przypomnijmy, że dla celów podatku od spadku (lub darowizny) zobowiązanie podatkowe powstaje z dniem doręczenia decyzji organu podatkowego. W myśl wspomnianej uchwały NSA prowadziłoby to do konieczności składnia przez podatnika zeznania podatkowego przy wykonaniu każdego (!) świadczenia z tytułu renty. Jak trafnie zauważono w uzasadnieniu projektu ustawy, w ciągle obowiązującym stanie prawnym zarówno podatnik, który nabył rentę, jak i podatnik zobowiązany do jej ustanowienia z tytułu polecenia darczyńcy, mają po każdym wykonanym świadczeniu wystąpić do organu podatkowego z wnioskiem o wznowienie postępowania, organ podatkowy zaś jest zobowiązany jeszcze raz ustalić podstawę opodatkowania i wysokość zobowiązania podatkowego.

Podatek od spadku (darowizny) w 2025 roku: deregulacja

Ponieważ niefortunne orzeczenie NSA – ze względu na moc prawną uchwały – wiąże organy podatkowe, konieczna stała się interwencja ustawodawcy. Przedłożony Sejmowi projekt ustawy zakłada, że w przypadku gdy przedmiotem nabycia będzie prawo majątkowe polegające na obowiązku świadczeń powtarzających się, których łączna wartość za okres trwania obowiązku tych świadczeń jest znana w dniu ich ustanowienia, to zasadniczo obowiązek podatkowy powstanie z chwilą ustanowienia takich świadczeń (np. renty). Z kolei przy ustalaniu – na potrzeby określenia wysokości zobowiązania podatkowego – wartości tych świadczeń przyjmować się będzie łączną ich wartość, chyba że zostały one ustanowione na czas nieokreślony (wtedy przyjmowana będzie wartość za okres 10 lat).

W wyniku projektowanych zmian postępowanie podatkowe ulegnie istotnemu uproszczeniu. Wystarczające będzie prowadzenie jednego postępowania i wydanie jednej decyzji w postępowaniu podatkowym.

Do notariusza bez zaświadczenia z Urzędu Skarbowego: nowelizacja ustawy o podatku od spadków i darowizn

Nowelizacja ustawy o podatku od spadków i darowizn przynosi podatnikom także inne uproszczenia. W projektowanym stanie prawnym nie będzie już konieczne przedłożenie notariuszowi – przed dokonaniem czynności mającej za przedmiot rzeczy lub prawa majątkowe nabyte tytułem spadku lub darowizny – wydanego przez naczelnika urzędu skarbowego zaświadczenia o zapłacie podatku od spadku (darowizny) lub wygaśnięciu zobowiązania podatkowego wskutek przedawnienia.

Należy jednak pamiętać, że zniesienie tego obowiązku będzie dotyczyło tylko dwóch przypadków:

• nabycia na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego lub
• nabycia od niektórych członków rodziny (małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwa, ojczyma i macochy).

Jak trafnie zauważono w uzasadnieniu, w obydwu przypadkach przedkładanie takiego zaświadczenia należy uznać za zbędne. Po pierwsze, notariusz jest płatnikiem podatku od spadków i darowizn, a zapłata podatku jest odzwierciedlona w treści aktu notarialnego. Po drugie, nabycie od członków najbliższej rodziny podlega zwolnieniu od podatku od spadków i darowizn pod warunkiem zgłoszenia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego (w przypadku dziedziczenia – od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, a w określonych przypadkach – także udokumentowania otrzymania środków pieniężnych).

Podatek od spadków i darowizn: istotna deregulacja czy tylko kosmetyczna korekta?

Zmiany, jakie zaproponowano w przedłożonym Sejmowi projekcie nowelizacji ustawy o podatku od spadków i darowizn, można ocenić pozytywnie. Eliminują one niektóre przejawy formalizmu, postrzegane przez podatników jako nieracjonalne, przez organy podatkowe – za absorbujące ich czas pracy zbędnymi procedurami. Warto jednak dostrzec, że nowelizacja dotyczy – zwłaszcza w odniesieniu do obowiązków związanych z opodatkowaniem renty – problemów raczej niszowych, o ograniczonym znaczeniu w obrocie. Co więcej, interwencja ustawodawcy okazała się tu konieczna z powodu nieuwzględnienia przez NSA praktycznych (proceduralnych) konsekwencji wykładni prawa.

Prawnicy kancelarii GWW specjalizują się w podatkowych i cywilistycznych aspektach sukcesji rodzinnego biznesu. Więcej na temat zakresu naszego wsparcia: www.gww.pl.