Polskie korzenie licznych obywateli współczesnego Izraela sprawiają, że ubieganie się przez Izraelczyków o polski paszport nie należy bynajmniej do rzadkości. Warto zatem przyjrzeć się skutkom nabycia obywatelstwa izraelskiego na mocy „prawa powrotu” i konsekwencjom, jakie może mieć ono mieć dla starań o uzyskanie lub potwierdzenie obywatelstwa polskiego.

Korzystne dla obywateli innych państw ubiegających się o polskie obywatelstwo orzecznictwo sądów administracyjnych łagodzi na pozór rygorystyczne brzmienie przepisów polskiej ustawy z roku 1920.

Prawo powrotu, status obywateli Izraela i nabycie obywatelstwa polskiego

Wielowiekowe rozproszenie społeczności żydowskiej sprawiło, że zasady uzyskania obywatelstwa Izraela różnią od rozwiązań stanowiących standard dla innych państw demokratycznych. Kształtowanie się ciała obywatelskiego Izraela wskutek dość młodej (w chwili powstania Izraela ledwie kilkudziesięcioletniej) imigracji Żydów do Palestyny wymusiło zastosowanie oryginalnej konstrukcji przepisów o izraelskim obywatelstwie, w znacznej mierze odbiegających od klasycznych rozwiązań „prawa ziemi” (ius soli) i „prawa krwi” (ius sanguinis). Wyrazem tej specyfiki stało się prawo powrotu (hebr. chok ha-szwut, transl. ḥok ha-shvūt), dotyczące także osób, które posiadały już obywatelstwo polskie.

Uzyskanie izraelskiego obywatelstwa na mocy prawa powrotu

Podstawą izraelskiego prawa powrotu jest ustawa uchwalona przez Kneset 5 czerwca 1950 r. (nowelizowana w niewielkim zakresie w latach 1954 i 1970). Ustawę tę zalicza się w Izraelu, wobec braku klasycznej ustawy zasadniczej, do grupy ustaw konstytucyjnych (podstawowych, ang. basic laws). Jej programowy przepis (art. 1) wprowadza dwa kluczowe pojęcia:

• „oleh”, czyli Żyd przybywający z diaspory do Izraela na stałe (z zamiarem osiedlenia),
• „alija” (aliyah), oznaczający powrót „oleh” do Izraela.

Art. 1 izraelskiego prawa powrotu (jest to zarazem tytuł omawianej ustawy) stanowi, że „każdy Żyd ma prawo, by wrócić do kraju (tj. Izreala) jako oleh”. Alija następuje na podstawie wizy dla powracającego (oleh). Wizę taką przyznaje się każdemu Żydowi pragnącemu osiedlić się w Izraelu, chyba że sprzeciwi się temu – w oparciu o wskazane w ustawie przesłanki – właściwy minister. Przesłanki te znaleźć można w art. 1 ust. 2 lit. a–b izraelskiej ustawy o prawie powrotu:

(b) Wizę oleha przyznaje się każdemu Żydowi, który wyraził chęć osiedlenia się w Izraelu, chyba że Minister Spraw Wewnętrznych jest przekonany, że wnioskodawca

(1) prowadzi działalność skierowaną przeciwko narodowi żydowskiemu; lub

(2) może zagrażać zdrowiu publicznemu lub bezpieczeństwu państwa,

(3) jest osobą z przeszłością kryminalną, mogącą zagrażać dobru publicznemu.

Zgodnie z przepisami o obywatelstwie Izraela (ustawa z roku 1952) przybycie do Izraela na mocy prawa powrotu (osiedlenie w Izraelu jako oleh) skutkuje nabyciem obywatelstwa izraelskiego.

Kto może uzyskać obywatelstwo izraelskie na mocy prawa powrotu?

Jak wspomnieliśmy, obywatelstwo izraelskie na mocy prawa powrotu może uzyskać oleh, czyli Żyd zamierzający osiedlić się w Izraelu. Kluczowe dla możliwości skorzystania z izraelskiego prawa powrotu pozostaje więc ustalenie, kto jest Żydem w rozumieniu tej ustawy. Wątpliwości te rozstrzygnęła nowelizacja z roku 1974. W dodanym wtedy art. 4B czytamy, że „dla celów niniejszej ustawy »Żydem« jest osoba, która urodziła się z matki Żydówki lub przeszła na judaizm i nie jest członkiem innej religii”. Orzecznictwo sądów izraelskich podchodzi do tej definicji rygorystycznie, odmawiając uzyskania izraelskiego obywatelstwa na mocy prawa powrotu osobom pochodzenia żydowskiego, które formalnie przyjęły inną religię niż judaizm. Osoby takie muszą ubiegać się o izraelskie obywatelstwo przez naturalizację.

Izraelskie prawo powrotu może działać ze skutkiem wstecznym –konsekwencje dla uzyskania polskiego obywatelstwa

Istotnym elementem izraelskiego prawa powrotu (wpływającym na uzyskanie izraelskiego obywatelstwa) jest skutek wsteczny tego prawa. Jak czytamy w art. 4, każdy Żyd, który przybył do tego kraju (tj. Izraela – red.) przed wejściem w życie niniejszej ustawy, i każdy Żyd, który urodził się w tym kraju, niezależnie od tego, czy przed, czy po wejściu w życie niniejszej ustawy, będzie uważany za osobę, która przybyła do tego kraju jako oleh zgodnie z niniejszą ustawą. Przepis ten dotyczy przede wszystkim osób, które przybyły na terytorium Palestyny (jako terytorium mandatowego Wielkiej Brytanii) jeszcze przed powstaniem państwa Izrael jako wczesna imigracja żydowska, kładąca demograficzne podwaliny pod jego założenie. Nie pozostaje to, jak się przekonamy, bez wpływu na sytuację obywateli Izraela, którzy pragnęliby potwierdzić posiadanie obywatelstwa polskiego.

Obywatelstwo izraelskie i obywatelstwo polskie według ustawy z roku 1920: meandry historii

Z przyczyn historycznych wielu obywateli Izraela ma korzenie na ziemiach dzisiejszej lub przedwojennej Polski; wśród ich przodków byli zatem obywatele polscy. Przypadki, w których obywatel izraelski chciałby ubiegać się o polskie obywatelstwo, nie pozostają zatem odosobnione.

Warto przy tym pamiętać, że obowiązująca w latach 1920–1951 ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego wykluczała (z pewnymi wyjątkami) dopuszczalność nabycia przez obywatela polskiego obywatelstwa innego państwa. Kwestie te – na styku z uzyskaniem obywatelstwa brazylijskiego na zasadzie prawa ziemi – rozważaliśmy już na blogu lexplorers.pl [LINK]. O ile w przypadku nabycia obywatelstwa na mocy ius soli do uzyskania statusu obywatela dochodzi automatycznie przez urodzenie na terytorium danego kraju, czyli bez jakichkolwiek działań osoby fizycznej, o tyle w przypadku izraelskiego prawa powrotu może zachodzić sytuacja poniekąd analogiczna. Cytowany artykuł 4 ustawy o izraelskim prawie powrotu opiera się bowiem na specyficznie pojętym ius soli. Osoby, które wyemigrowały do Izraela przed powstaniem tego państwa, a posiadały polskich przodków (co skutkowało nabyciem obywatelstwa polskiego), mogły nabyć zarówno obywatelstwo polskie (ius sanguinis), jak i izraelskie (wsteczne działanie ustawy o prawie powrotu). Ustalenie, czy doszło faktycznie do jednoczesnego nabycia obywatelstwa polskiego i izraelskiego należy badać indywidualnie. Sprzyja temu korzystne dla ubiegających się o potwierdzenie polskiego obywatelstwa orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, ukształtowane na tle zbiegu z uzyskaniem obywatelstwa w jurysdykcjach, w których obowiązuje prawo ziemi (Argentyna: orzeczenie o sygn. akt II OSK 2095/21, Brazylia: orzeczenie o sygn. akt II OSK 1048/23). NSA orzekł w nich, że fakt nabycia obywatelstwa brazylijskiego (argentyńskiego) przez przodków danej osoby ze względu na ich urodzenie w Brazylii (Argentynie) i obowiązujące tam prawo ziemi nie stoi na przeszkodzie nabyciu obywatelstwa polskiego na mocy prawa krwi, i to wbrew pozornie kategorycznemu brzmieniu ustawy polskiej z roku 1920 (wykluczenie posiadania podwójnego obywatelstwa). W ocenie sądu przepis ten miał na celu jedynie uniemożliwienie uzyskania obywatelstwa innego państwa w wyniku działań obywatela polskiego, a do takich nie da się zaliczyć urodzenia z konkretnych rodziców w konkretnym miejscu. Wykładnia przyjęta przez NSA może okazać się przydatna także do analizy przypadków na styku polskich i izraelskich przepisów o obywatelstwie, wspierając argumentację o zachowaniu polskiego obywateli przez Żydów korzystających z prawa powrotu.

Obywatelstwo polskie, obywatelstwo Izraela i podwójne obywatelstwo

W obecnym stanie prawnym zarówno przepisy polskie (ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, Dz.U. z 2025 r. poz. 1611), jak i izraelska ustawa obywatelstwie dopuszczają posiadanie podwójnego obywatelstwa. Otwiera to cudzoziemcom drogę do uzyskania polskiego obywatelstwa, a osobom, które są w stanie wykazać jego uzyskanie w wyniku określonych zdarzeń, nawet z odleglejszej przeszłości – do potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Więcej na temat procedur, jakie powinni przejść obywatele Izraela (i nie tylko) w celu nabycia obywatelstwa polskiego, szczegółowo opisaliśmy w jednym z artykułów: https://lexplorers.pl/jak-uzyskac-obywatelstwo-polskie/).

Uzyskanie polskiego obywatelstwa przez obywateli Izraela: wsparcie GWW

Specjaliści kancelarii GWW udzielają kompleksowego wsparcia osobom, które zamierzają ubiegać się o uzyskanie lub potwierdzenie obywatelstwa polskiego: https://gww.pl/specjalizacje/obywatelstwo-i-rezydencja/.

Ponieważ z posiadania obywatelstwa polskiego wynikają liczne prawa (uczestnictwo w życiu politycznym, nabywania nieruchomości, dostępu do unijnego rynku pracy) oraz nieliczne obowiązki (piszemy o tym tutaj: https://lexplorers.pl/polski-paszport-prawa-i-obowiazki-wynikajace-z-bycia-obywatelem/), warto skorzystać z jednej ze ścieżek nabycia obywatelstwa polskiego, które opisaliśmy na naszym blogu: https://lexplorers.pl/jak-uzyskac-obywatelstwo-polskie/).