Historyczna ewolucja systemów politycznych doprowadziła do ukształtowania się dwóch modeli nabywania obywatelstwa: prawa krwi (ius sanguinis) oraz prawa ziemi (ius soli). W niektórych sytuacjach zbieg tych zasad może prowadzić do konieczności zastosowania reguł kolizyjnych.

Ciekawego przykładu dostarcza wydany w 2025 r., ale oparty na polskiej ustawie z roku 1920 wyrok NSA (sygn. akt II OSK 1048/23); dotyczył on ustalenia obywatelstwa osoby o polskich korzeniach, której przodkowie urodzili się w Brazylii.

Uzyskanie obywatelstwa polskiego – prawa i obowiązki obywateli Rzeczypospolitej Polskiej

Przez pojęcie „obywatelstwa” w terminologii prawniczej i politycznej rozumie się więź, jaka łączy daną osobę fizyczną z państwem. Uzyskanie obywatelstwa danego państwa wiąże się z nabyciem praw i obowiązków ustanowionych przez jego system prawny (prawo wyborcze, pełny udział w obrocie gospodarczym, zadania ze sfery obronności i ciężarów podatkowych). Historyczne uwarunkowania, w jakich funkcjonowały poszczególne państwa, wpłynęły na ich ustroje polityczne, co nie mogło pozostać bez znaczenia dla przyjętych w nich przepisów o nabycie obywatelstwa.

Ius sanguinis: nabycie obywatelstwa polskiego na mocy prawa krwi

W toku tej ewolucji ukształtowały się dwa generalne modele nabywania obywatelstwa. Pierwszym z nich jest ius sanguinis (dosł. „prawo krwi”): obywatelstwo danego państwa nabywane jest wskutek urodzenia z rodziców będących jego obywatelami. Model ten przyjmowały te kraje, w których elementem konstytutywnym pozostawała silna świadomość narodowa (oparta na więzach krwi), a trwała imigracja z zagranicy była zjawiskiem nie tylko marginalnym, ale także niepożądanym przez ich organy administracji i opinię publiczną. Zjawiskiem powszechnym była natomiast emigracja całych rodzin obywateli za granicę, ze względów zarobkowych lub politycznych. Model został zastosowany w prawie polskim (więcej na temat sposobów nabycia obywatelstwa polskiego pisaliśmy tutaj: https://lexplorers.pl/jak-uzyskac-obywatelstwo-polskie/).

Ius soli w Brazylii: obywatelstwo brazylijskie według prawa ziemi

Drugim ze wspominanym modeli wyraża się zasadą ius soli („prawo ziemi” czy wręcz – bardziej dosłownie – „prawo gleby”). Funkcjonuje w państwach, których ciało obywatelskie ukształtowało się w wyniku masowych migracji (kraje półkuli zachodniej). Obywatelstwo w modelu ius soli nabywa się bowiem wskutek urodzenia na terytorium danego państwa. Od tej zasady ustawodawstwa poszczególnych krajów wprowadzają pewne wyjątki, głównie dla dzieci osób niezwiązanych z państwem pobytu (np. dyplomatów).

Obydwa modele nie występują obecnie w postaci czystej – większość państw współczesnych stosuje rozwiązania mieszane. Nie zmienia to jednak faktu, że któryś z nich – ius sanguinis lub ius soli – zachowuje w nich charakter bazowy. W sytuacji gdy prawa do obywatelstwa państw, z których każde przyjęło odmienny model nabycia obywatelstwa, zbiegają się, kolizje stosowanych w nich rozwiązań mogą prowadzić do sporów osób fizycznych z organami publicznymi.

Status obywatela w świetle konstytucji Brazylii

Za przykład państwa, w którym przyjęto model ius soli, może posłużyć Brazylia. Tradycja stosowania zasady, wedle której obywatelstwo brazylijskie nabywa się na zasadzie ius soli, sięga co najmniej konstytucji Republiki Stanów Zjednoczonych Brazylii (tak brzmiała ówczesna nazwa tego państwa) z roku 1891. Jej art. 69 stanowił:

Obywatelami Brazylii są:

1) osoby urodzone w Brazylii, nawet jeśli ich ojciec jest cudzoziemcem, chyba że ojciec przebywa w Brazylii w służbie swojego narodu;

2) dzieci ojca Brazylijczyka i nieślubne dzieci matki Brazylijki, urodzone w obcym państwie, jeżeli zamieszkają na stałe w Republice;

3) dzieci ojca Brazylijczyka, który przebywa w innym państwie służącym Republice, nawet jeśli tam nie zamieszkują;

4) cudzoziemcy, którzy przebywając w Brazylii 15 listopada 1889 r., nie zadeklarują w ciągu sześciu miesięcy od wejścia w życie Konstytucji zamiaru zachowania swojego pierwotnego obywatelstwa;

5) cudzoziemcy, którzy posiadają nieruchomości w Brazylii i są w związku małżeńskim z Brazylijczykami lub mają brazylijskie dzieci, pod warunkiem że zamieszkują w Brazylii, chyba że wyrażą zamiar niezmieniania swojego obywatelstwa;

6) cudzoziemcy, którzy w inny sposób uzyskali obywatelstwo.

Nabycie obywatelstwa na zasadzie ius soli przewiduje także obowiązująca konstytucja Federacyjnej Republiki Brazylii z roku 1988. Do głównych modyfikacji względem dawnych ustaw zasadniczych należy zaliczyć usunięcie dyskryminacji kobiet i dzieci nieślubnych:

Artykuł 12

Brazylijczykami są:

I – z urodzenia:

a) urodzeni w Federacyjnej Republice Brazylii, nawet jeżeli ich rodzice są cudzoziemcami, pod warunkiem że ci ostatni nie pozostają w służbie swojego kraju;

b) urodzeni za granicą z ojca Brazylijczyka lub matki Brazylijki, jeżeli jedno z nich pozostaje w służbie Federacyjnej Republiki Brazylii;

c) urodzeni za granicą z ojca Brazylijczyka lub matki Brazylijki, pod warunkiem że zamieszkają w Federacyjnej Republice Brazylii i wybiorą w którymkolwiek momencie obywatelstwo brazylijskie;

II – przez naturalizację:

a) ci, którzy na zasadach określonych w ustawie przyjęli obywatelstwo brazylijskie; od osób pochodzących z krajów portugalskojęzycznych wymaga się jedynie rocznego nieprzerwanego pobytu w Brazylii i nieskazitelnego charakteru;

b) cudzoziemcy bez względu na posiadane obywatelstwo, którzy przebywają w Federacyjnej Republice Brazylii nieprzerwanie od ponad piętnastu lat i nie zostali skazani wyrokiem sądu, jeżeli wystąpią o nadanie im obywatelstwa brazylijskiego.

Czy obywatel Brazylii może uzyskać polskie obywatelstwo? Kolizja brazylijskiego ius soli z polskim ius sanguinis

Jak wskazaliśmy, zaistnienie przesłanek do uzyskania obywatelstwa na zasadzie ius soli i ius sanguinis może prowadzić do kolizji. Dzieje się tak w szczególności w sytuacjach, w których prawo danego państwa wyraźnie wyklucza możliwość jednoczesnego posiadania obywatelstwa innego państwa. Warto bowiem zauważyć rzecz oczywistą: nabycie obywatelstwa wskutek zdarzenia, jakim jest urodzenie z określonych rodziców na terytorium konkretnego państwa, choć następuje bez jakiejkolwiek aktywności osoby fizycznej, trwale kształtuje jej pozycje prawną.

Ciekawego przykładu sporu na tle kolizji zasad ius soli i ius sanguinis dostarcza niedawny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 listopada 2025 r., sygn. akt II OSK 1048/23. Do Wojewody Mazowieckiego zwróciła się obywatelka brazylijska, która – ze względu na swoje polskie korzenie – była zainteresowana uzyskaniem potwierdzenia, że posiada obywatelstwo polskie.

Uzyskanie obywatelstwa obcego na podstawie prawa ziemi nie pozbawia obywatelstwa polskiego

Pradziadek wnioskodawczyni (urodzony w roku 1910) był obywatelem polskim, który wyemigrował do Brazylii – tam też urodziła się jej babka. Na podstawie obowiązującego w Brazylii ius soli babka wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo tego kraju. Zdaniem organu – podzielanym przez wojewódzki sąd administracyjny – na gruncie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 7, poz. 44 ze zm.) babka wnioskodawczyni utraciła obywatelstwo polskie wraz z osiągnięciem pełnoletności. Polska ustawa obowiązująca w latach 1920–1951 wykluczała bowiem dopuszczalność posiadania przez obywatela polskiego obywatelstwa innego państwa (art. 1).

Sytuację tę trafnie zsyntetyzował NSA. W uzasadnieniu czytamy: W tym wypadku wystąpiła szczególna okoliczność, nieprzewidziana expressis verbis przepisami, mianowicie nabycie dwóch obywatelstw następowało jednocześnie, w jednej chwili, tj. narodzin osoby, niezależnie od podejmowanych przez nią czynności. Następował zbieg dwóch obywatelstw, na dwóch odmiennych zasadach – ius sanguinis (prawo krwi) oraz ius soli (prawo ziemi). Jednocześnie z przepisów nie wynika sekwencja nabywania tych obywatelstw, w szczególności, aby któremuś z nich nadać charakter priorytetowy lub przypisać pierwszeństwo.

Rozwijając tę myśl, NSA nie przychylił się do argumentacji sądu pierwszej instancji i uwzględnił skargę kasacyjną. Jego zdaniem ww. ustawa przewidywała wyjątek od zasady niedopuszczalności posiadania podwójnego obywatelstwa dla osób podlegających powszechnemu obowiązkowi wojskowemu. Ustawodawca dążył zatem do takiej regulacji, która wyłączyłaby nabycie innego obywatelstwa po uzyskaniu obywatelstwa polskiego. Interpretację taką – co NSA słusznie podkreślił – wspiera także  art. 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, zgodnie z którym obywatelstwo polskie tracił ten, kto zgodnie ze swą wolą nabył obywatelstwo innego państwa. W przypadku babki skarżącej trudno mówić o jej woli, skoro nabycie obywatelstwa brazylijskiego nastąpiło wskutek jej urodzenia w tym kraju. Tym samym ojciec skarżącej, na podstawie ius sanguinis, także nabył polskie obywatelstwo (jako syn obywatelki polskiej).

Ius soli jako podstawa nabycia obywatelstwa argentyńskiego, bez utraty obywatelstwa polskiego

Dodajmy, że podobną linię interpretacyjną NSA zastosował także w sprawie rozpoznawanej na tle kolizji prawa polskiego i argentyńskiego, także opartego na modelu ius soli (wyrok NSA z 19 grudnia 2022 r., sygn. akt II OSK 2095/21). Tu sąd również przyjął, że na gruncie ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego z roku 1920 nie można mówić o „utracie ze skutkiem odroczonym do czasu uzyskania pełnoletności” obywatelstwa polskiego przez osoby, które nabyły obywatelstwo innego państwa z chwilą urodzenia na podstawie ius soli.

Warto szukać swoich polskich korzeni: Brazylijczyk Polakiem z dziada pradziada

Emigracja Polaków do krajów obu Ameryk – a zatem państw, w których obowiązuje zasada ius soli – była w XX stuleciu zjawiskiem powszechnym. Nieprzypadkowo zatem mieszka tam wiele osób polskiego pochodzenia, potencjalnie zainteresowanych potwierdzeniem obywatelstwa polskiego. Choć organy administracji publicznej skłonne są (być może wobec ryzyka nadużywania praktyki potwierdzania obywatelstwa polskiego przez osoby mające polskich przodków, ale obce polskiej kulturze, w celu ułatwienia imigracji zarobkowej do UE) kwestionować obywatelstwo polskie w oparciu o przesłankę jego rzekomego wygaśnięcia wraz z uzyskaniem przez dana osobę pełnoletności, orzecznictwo sądów administracyjnych ogranicza taką wykładnię. Zachęca to osoby zainteresowane uzyskaniem lub potwierdzeniem polskiego obywatelstwa do poszukiwania polskich przodków, nawet jeśli w ich aktualnej jurysdykcji obowiązuje zasada ius soli.

Wsparcie kancelarii GWW w uzyskaniu obywatelstwa polskiego

Prawnicy kancelarii GWW udzielają kompleksowego wsparcia osobom, które zamierzają podjąć staranie o uzyskanie lub potwierdzenie obywatelstwa polskiego: https://gww.pl/specjalizacje/obywatelstwo-i-rezydencja/. Choć uzyskanie obywatelstwa wiąże się nie tylko z prawami (uczestnictwa w życiu politycznym, nabywania nieruchomości, dostępu do unijnego rynku pracy), ale także obowiązkami (np. z zakresu obronności, więcej na ten temat: https://lexplorers.pl/polski-paszport-prawa-i-obowiazki-wynikajace-z-bycia-obywatelem/), warto skorzystać z jednej ze ścieżek nabycia obywatelstwa polskiego (opisujemy je na naszym blogu: https://lexplorers.pl/jak-uzyskac-obywatelstwo-polskie/).

Zakres usług świadczonych przez kancelarię GWW nie ogranicza się do wsparcia w procedurach nabycia obywatelstwa polskiego. Jeśli chcieliby Państwo poznać inne obszary naszej specjalizacji, zachęcamy do odwiedzenia strony internetowej: gww.pl.