Tak – w czasie urlopu wychowawczego można pracować. Przepisy dopuszczają zatrudnienie u dotychczasowego lub innego pracodawcy, pracę na podstawie umowy zlecenia, prowadzenie działalności gospodarczej, a także naukę i szkolenia. Warunkiem jest dalsze sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Dopiero trwałe zaprzestanie tej opieki uprawnia pracodawcę do wezwania pracownika do powrotu do pracy.

Urlop wychowawczy kojarzy się przede wszystkim z czasowym zawieszeniem aktywności zawodowej i skoncentrowaniem się na osobistej opiece nad dzieckiem. W praktyce jednak coraz częściej zdarza się, że osoby korzystające z tego uprawnienia podejmują dodatkowe zatrudnienie – na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia lub prowadząc działalność gospodarczą. Powstaje wówczas szereg pytań istotnych zarówno dla pracowników, jak i pracodawców: Czy wykonywanie pracy podczas urlopu wychowawczego jest zgodne z prawem? Czy pracodawca może odwołać pracownika z urlopu wychowawczego? Jakie obowiązki powstają po stronie działu kadr i płac, zwłaszcza w zakresie rozliczeń z ZUS?

Odpowiedzi na te pytania znajdują się przede wszystkim w przepisach Kodeksu pracy oraz regulacjach dotyczących ubezpieczeń społecznych.

Czym jest urlop wychowawczy i jaki jest jego cel?

Celem urlopu wychowawczego jest umożliwienie pracownikowi sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem bez konieczności rozwiązywania stosunku pracy. Jest to jedno z najważniejszych uprawnień rodzicielskich przewidzianych w Kodeksie pracy. Urlop wychowawczy może zostać udzielony w wymiarze do 36 miesięcy, jednak nie dłużej niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6. rok życia (art. 186 § 2 k.p.). W przypadku dziecka, które ze względu na stan zdrowia potwierdzony orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności wymaga osobistej opieki pracownika, urlop wychowawczy może zostać udzielony również w wymiarze do 36 miesięcy, jednak nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia (art. 186 § 3 k.p.). Jednocześnie ustawodawca przewidział, że jeden miesiąc tego urlopu jest zastrzeżony wyłącznie dla drugiego rodzica i co do zasady nie może zostać przeniesiony. W typowej sytuacji jeden z rodziców może wykorzystać maksymalnie 35 miesięcy urlopu wychowawczego, chyba że zachodzą szczególne okoliczności wskazane w przepisach.

Co istotne, w okresie urlopu wychowawczego stosunek pracy nadal trwa. Zawieszeniu ulega jedynie obowiązek świadczenia pracy oraz obowiązek wypłaty wynagrodzenia przez pracodawcę.

Czy podczas urlopu wychowawczego można podjąć pracę?

Tak. Wbrew często spotykanym opiniom przepisy nie zakazują podejmowania zatrudnienia w trakcie urlopu wychowawczego. Zgodnie z art. 186² § 1 k.p. pracownik korzystający z urlopu wychowawczego może:

• podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego pracodawcy,
• podjąć zatrudnienie u innego pracodawcy,
• wykonywać pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, w tym umowy zlecenia,
• prowadzić działalność gospodarczą,
• podjąć naukę lub uczestniczyć w szkoleniach.

Samo zawarcie umowy zlecenia lub umowy o pracę nie stanowi naruszenia przepisów i nie powoduje automatycznie utraty prawa do urlopu wychowawczego.

Ile można pracować na urlopie wychowawczym? Warunek osobistej opieki nad dzieckiem

Możliwość podejmowania dodatkowej aktywności zawodowej nie ma jednak charakteru nieograniczonego. Kluczowym warunkiem jest dalsze sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem (art. 186² § 2 k.p.). Dopóki wykonywana praca, prowadzenie działalności gospodarczej czy nauka nie powodują trwałego zaprzestania tej opieki, pracownik może korzystać z urlopu wychowawczego.

Przepisy nie definiują jednak, kiedy należy uznać, że doszło do zaprzestania osobistej opieki. Nie istnieje również limit godzin pracy ani maksymalny dopuszczalny wymiar zatrudnienia. Każda sytuacja wymaga więc indywidualnej oceny. Przykładowo, wykonywanie pracy zdalnej, elastyczny czas pracy czy okazjonalne wykonywanie zleceń nie muszą oznaczać, że pracownik przestał osobiście opiekować się dzieckiem. Z drugiej strony, zatrudnienie wymagające codziennej, wielogodzinnej obecności poza miejscem zamieszkania może prowadzić do odmiennej oceny, jeżeli faktycznie opieka została powierzona innym osobom w sposób trwały. Dlatego sama informacja o podjęciu zatrudnienia nie jest wystarczającą podstawą do przyjęcia, że pracownik utracił prawo do korzystania z urlopu wychowawczego.

Kiedy pracodawca może wezwać pracownika do powrotu z urlopu wychowawczego?

Jeżeli pracodawca ustali, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, może skorzystać z uprawnienia przewidzianego w Kodeksie pracy i wezwać go do stawienia się do pracy. Przepisy przewidują w tym zakresie określoną procedurę. Pracodawca powinien:

• powziąć wiarygodną informację o trwałym zaprzestaniu opieki,
• wezwać pracownika do stawienia się do pracy nie później niż w terminie 30 dni od uzyskania tej informacji,
• wyznaczyć termin powrotu do pracy przypadający nie wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia doręczenia wezwania.

Pracodawca nie może żądać natychmiastowego powrotu do pracy. Warto przy tym podkreślić, że przepisy przyznają pracodawcy uprawnienie do odwołania pracownika z urlopu wychowawczego, a nie bezwzględny obowiązek jego wykorzystania. Każdorazowo konieczna jest ocena konkretnego stanu faktycznego oraz zgromadzonych informacji.

Czy sama umowa zlecenia uzasadnia odwołanie z urlopu wychowawczego?

Nie. Sam fakt zawarcia umowy zlecenia, umowy o pracę czy rozpoczęcia działalności gospodarczej nie oznacza jeszcze, że pracownik przestał sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem. Pracodawca nie powinien opierać swojej decyzji wyłącznie na informacji o podjęciu zatrudnienia. Konieczne jest ustalenie, czy wykonywana praca rzeczywiście uniemożliwia dalszą osobistą opiekę. Pochopne wezwanie pracownika do powrotu z urlopu wychowawczego, bez dostatecznych podstaw faktycznych, może prowadzić do powstania sporu sądowego.

Praca na urlopie wychowawczym a ZUS – obowiązki pracodawcy

Informacja o podjęciu przez pracownika dodatkowego zatrudnienia ma znaczenie nie tylko z punktu widzenia przepisów prawa pracy, ale również rozliczeń z ZUS. W okresie urlopu wychowawczego pracownik co do zasady podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym finansowanym z budżetu państwa. Pracodawca wykazuje te składki w dokumentach przekazywanych do ZUS. Sytuacja zmienia się jednak w chwili, gdy pracownik uzyska inny obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń społecznych, przykładowo podejmie zatrudnienie na podstawie umowy o pracę albo umowy zlecenia stanowiącej tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń.

W takim przypadku finansowanie składek z budżetu państwa ustaje, a dotychczasowy pracodawca powinien zaprzestać wykazywania w dokumentach rozliczeniowych składek należnych za okres urlopu wychowawczego. Dla pracodawcy niezwykle istotne jest więc uzyskanie informacji o powstaniu nowego tytułu do ubezpieczeń i odpowiednie skorygowanie rozliczeń z ZUS. Zaniechanie tych czynności może prowadzić do powstania nieprawidłowości w dokumentacji ubezpieczeniowej.

Co powinien zrobić pracodawca?

Jeżeli pracodawca uzyska informację, że pracownik przebywający na urlopie wychowawczym podjął dodatkowe zatrudnienie, nie powinien automatycznie zakładać naruszenia przepisów. W pierwszej kolejności warto ustalić charakter wykonywanej pracy oraz ocenić, czy pracownik nadal sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem. Równolegle należy zweryfikować, czy nowe zatrudnienie stanowi obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń społecznych, co będzie miało wpływ na obowiązki dokumentacyjne wobec ZUS. Dopiero po przeprowadzeniu takiej analizy można rozważyć ewentualne wezwanie pracownika do powrotu z urlopu wychowawczego.

Podsumowanie

Podjęcie pracy podczas urlopu wychowawczego jest zgodne z przepisami prawa i stanowi uprawnienie pracownika. Granicę wyznacza jednak obowiązek dalszego sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Dopóki warunek ten jest spełniony, wykonywanie pracy zarobkowej, prowadzenie działalności gospodarczej czy nauka nie powodują utraty prawa do urlopu wychowawczego.

Z perspektywy pracodawców szczególne znaczenie ma właściwa ocena okoliczności faktycznych oraz prawidłowe rozliczenie składek na ubezpieczenia społeczne. Automatyczne przyjęcie, że każda aktywność zawodowa uzasadnia odwołanie z urlopu wychowawczego, może prowadzić do błędnych decyzji kadrowych. Dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej analizy zarówno pod kątem prawa pracy, jak i przepisów ubezpieczeniowych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można pracować na urlopie wychowawczym? Tak. Przepisy nie zakazują podejmowania zatrudnienia w trakcie urlopu wychowawczego. Dopuszczalna jest praca u dotychczasowego lub innego pracodawcy, praca na podstawie umowy cywilnoprawnej, prowadzenie działalności gospodarczej, a także nauka i udział w szkoleniach (art. 186² § 1 k.p.).

Ile godzin można pracować na urlopie wychowawczym? Przepisy nie wprowadzają limitu godzin pracy ani maksymalnego wymiaru zatrudnienia. Granicę wyznacza obowiązek dalszego sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, oceniany indywidualnie w każdej sprawie.

Czy umowa zlecenia powoduje utratę urlopu wychowawczego? Nie. Samo zawarcie umowy zlecenia, umowy o pracę czy rozpoczęcie działalności gospodarczej nie oznacza utraty prawa do urlopu. Znaczenie ma dopiero trwałe zaprzestanie osobistej opieki nad dzieckiem.

Czy pracodawca może odwołać pracownika z urlopu wychowawczego? Tak, jeżeli ustali, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Wezwanie do stawienia się do pracy powinno nastąpić nie później niż w terminie 30 dni od uzyskania takiej informacji, a wyznaczony termin powrotu nie może przypadać wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia doręczenia wezwania.

Jak podjęcie pracy wpływa na składki ZUS? Uzyskanie innego obowiązkowego tytułu do ubezpieczeń społecznych kończy finansowanie składek z budżetu państwa. Dotychczasowy pracodawca powinien wówczas zaprzestać wykazywania tych składek w dokumentach rozliczeniowych i skorygować rozliczenia z ZUS.