Choć ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 7, poz. 44 ze zm.) utraciła moc 19 stycznia 1951 r., w związku z przyjętą w Polsce zasadą prawa krwi (ius sanguinis), nadal ma ona znaczenie dla osób, które mają polskich przodków i ubiegają się o potwierdzenie posiadania obywatelstwa Rzeczypospolitej Polskiej.

Kto może zostać polskim obywatelem? Obywatelstwo polskie po odzyskaniu niepodległości

Odrodzone Państwo Polskie (takiej nazwy używano w pierwszych po odzyskaniu niepodległości aktach prawnych) stanęło przed koniecznością określenia od podstaw kręgu swoich obywateli. Co więcej, nowoczesna konstrukcja obywatelstwa, ukształtowana w wyniku rewolucji francuskiej (różna od dawniejszej konstrukcji „poddanego”), nie zdążyła zakorzenić się w polskiej kulturze prawnej. Tymczasem określenie, kto jest obywatelem polskim, miało fundamentalne znaczenie dla wyznaczenia kręgu osób posiadających prawa i obowiązki o charakterze politycznym i gospodarczym. Z pewnością ukształtowaniu się instytucji obywatelstwa polskiego nie sprzyjały stan zewnętrznego zagrożenia państwa i płynność granic państwowych.

Ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego z roku 1920

Odpowiadając na te wyzwania, ustawodawca zdecydował się na uregulowanie kwestii polskiego obywatelstwa zwięzłym, choć jak na ówczesne standardy legislacyjne wyczerpującym, aktem normatywnym. Była nim licząca 15 artykułów ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Mimo że ustawa ta wprowadziła zasady nabywania obywatelstwa polskiego, obowiązujące do roku 1951, jej znaczenie nie ogranicza się jedynie do okresu, kiedy była częścią porządku prawnego. W pewnych wypadkach jej przepisy nadal mogą znaleźć zastosowanie do oceny zdarzeń, które nastąpiły w okresie jej obowiązywania, co nie pozostaje bez wpływu na skuteczność starań o potwierdzenie posiadania polskiego obywatelstwa przez osoby polskiego pochodzenia zamieszkałe od pokoleń za granicą.

Ius soli i ius sanguinis w polskiej ustawie o obywatelstwie z 1920 r.

Ponieważ odrodzone Państwo Polskie musiało określić wyjściowy krąg swoich obywateli, sama zasada prawa krwi (ius sanguinis) nie wystarczała do ukształtowania tego kręgu. Konieczne było zatem zastosowanie rozwiązań przejściowych. W art. 2 ustawy posłużono się przede wszystkim kryterium „osiedlenia w Państwie Polskiem”, odwołującym się do instytucji prawnych państw zaborczych, a ponadto subsydiarnie konstrukcją prawa ziemi (ius soli) wobec osób urodzonych na obszarze Państwa Polskiego, którym nie przysługiwało obywatelstwo innego państwa, oraz regulacjami traktatowymi. Stanowił o tym art. 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego:

Z chwilą ogłoszenia ustawy niniejszej prawo obywatelstwa polskiego służy każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości, która:

1) jest osiedlona na obszarze Państwa Polskiego, o ile jej nie służy obywatelstwo innego państwa. Za osiedlonego w Państwie Polskiem w znaczeniu niniejszej ustawy jest uważany kto:

   a) jest zapisany lub ma prawo być zapisanym do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego;

   b) ma prawo swojszczyzny w jednej z gmin na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową Państwa Austrjackiego lub Węgierskiego;

   c) miał już przed 1-ym stycznia 1908 r. z tytułu obywatelstwa niemieckiego stałe miejsce zamieszkania na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową Państwa Pruskiego;

   d) był zapisany do gminy miejskiej lub wiejskiej, albo do jednej z organizacji stanowych na ziemiach b. Cesarstwa Rosyjskiego, jakie wchodzą w skład Państwa Polskiego;

2) urodziła się na obszarze Państwa Polskiego, o ile nie służy jej obywatelstwo innego Państwa;

3) ponadto której na mocy traktatów międzynarodowych obywatelstwo polskie przysługuje.

Jednocześnie przewidziano nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie, przysposobienie, zamążpójście albo nadanie obywatelstwa polskiego przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Co ważne, ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego rozróżniała sytuację nabycia obywatelstwa polskiego przez dzieci ślubne i nieślubne. Jak czytamy w art. 5:

Przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne – obywatelstwo matki. Dzieci rodziców niewiadomych, urodzone lub znalezione na obszarze Państwa Polskiego, uważane będą za obywateli polskich, o ile nie wykaże się ich inne obywatelstwo.

Podwójne obywatelstwo w ustawie z roku 1920 i utrata obywatelstwa polskiego

Art. 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego wyrażał zasadę wyłączności obywatelstwa polskiego w relacji obywatela z Państwem Polskim (art. 1: Obywatel polski nie może być jednocześnie obywatelem państwa innego). Zgodnie z przywołanym dalej orzecznictwem NSA przepis ten nie ustanawiał jednak bezwzględnego zakazu faktycznego posiadania dwóch obywatelstw.

Art. 11 tej ustawy wskazywał natomiast przypadki utraty obywatelstwa polskiego, zaliczając do nich co do zasady późniejsze nabycie obcego obywatelstwa:

Utrata obywatelstwa polskiego następuje:

1) przez nabycie obcego obywatelstwa;

2) przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcem bez zgody właściwego wojewody (Komisarza Rządu m. st. Warszawy), wyrażonej, w przypadkach zamiaru wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcem, w porozumieniu z właściwym dowódcą okręgu korpusu.

Znaczenie przesłanki utraty obywatelstwa przez nabycie obcego obywatelstwa doprecyzowywał jednak akt wykonawczy: rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 52, poz. 320 ze zm.). Artykuł 6 rozporządzenia stanowił, że

Obywatelstwo polskie traci, kto

1) zgodnie z wolą swoją nabył obywatelstwo państwa innego lub

2) bez zezwolenia Rady Ministrów Państwa Polskiego przyjął urząd publiczny albo wstąpił do służby wojskowej w państwie obcem.

Postanowienia te mają jednak zastosowanie do osób obowiązanych do czynnej służby wojskowej w Państwie Polskiem tylko wówczas, jeśli uzyskały od Ministra Spraw Wojskowych zezwolenie do nabycia obywatelstwa obcego lub do przyjęcia urzędu publicznego albo do wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcem.

Obowiązujący w okresie międzywojennym i w pierwszych latach powojennych reżim prawny nie powodował zatem automatycznej utraty obywatelstwa polskiego w każdym przypadku posiadania obywatelstwa obcego. Artykuł 11 pkt 1 ustawy, odczytywany z uwzględnieniem art. 6 rozporządzenia, wiązał utratę z późniejszym nabyciem obcego obywatelstwa „zgodnie z wolą” obywatela polskiego; odrębne zastrzeżenie dotyczyło osób obowiązanych do czynnej służby wojskowej.

Ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego z 1920 r. i uzyskanie lub potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego w roku 2026: problemy praktyczne

Jak wskazywaliśmy w publikacjach na blogu Lexplorers, konstrukcja obywatelstwa polskiego opiera się – co do zasady – na modelu ius sanguinis. W praktyce oznacza to, że osoby polskiego pochodzenia urodzone za granicą i zainteresowane potwierdzeniem posiadania polskiego obywatelstwa powinny sprawdzić, czy ich przodkowie posiadali polskie obywatelstwo, czy było ono przekazywane w kolejnych pokoleniach oraz czy nie doszło do jego utraty na podstawie przepisów obowiązujących w datach poszczególnych zdarzeń. Warto przy tym pamiętać, że wiele państw przyjęło konstrukcję nabycia obywatelstwa na podstawie tzw. prawa ziemi (ius soli). Literalne odczytanie art. 1 i art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. mogło prowadzić do wniosku, że osoby, które – ze względu na emigrację zarobkową lub polityczną ich rodziców (dziadków) – nabyły z urodzenia także obywatelstwo obce, traciły obywatelstwo polskie.

O ile organy administracji publicznej, próbując zapobiec korzystaniu z polskiego pochodzenia jako narzędzi imigracji, próbują ściśle interpretować ustawę o obywatelstwie Państwa Polskiego, o tyle Naczelny Sąd Administracyjny staje po stronie osób ubiegających się o polskie obywatelstwo, opierając się m.in. na cytowanym tu art. 6 rozporządzenia MSW z 7 czerwca 1920 r. Taka linia orzecznicza otwiera drogę do uzyskania obywatelstwa polskiego także osobom, których przodkowie wyemigrowali np. do obu Ameryk jeszcze przed II wojną światową lub po jej zakończeniu. Orzeczenia korzystne dla obywateli Brazylii i Argentyny ubiegających się o potwierdzenie obywatelstwa polskiego omawialiśmy w artykule blogowym: https://lexplorers.pl/nabycie-obywatelstwa-polskiego-przez-obywatela-brazylii-i-kwestia-podwojnego-obywatelstwa/. Dodajmy, że argumentacja zawarta w tych wyrokach może wspierać także starania o potwierdzenie polskiego obywatelstwa podejmowane przez osoby, które nabyły obywatelstwo Izraela w ramach tzw. prawa powrotu (aliya, polecamy lekturę naszego artykułu na blogu: https://lexplorers.pl/czy-obywatel-izraela-moze-uzyskac-polskie-obywatelstwo-izraelskie-prawo-powrotu-wobec-prawa-polskiego/).

Wsparcie kancelarii GWW w uzyskaniu lub potwierdzeniu obywatelstwa polskiego

Prawnicy kancelarii GWW udzielają kompleksowego wsparcia osobom, które zamierzają podjąć staranie o uzyskanie lub potwierdzenie obywatelstwa polskiego: https://gww.pl/specjalizacje/obywatelstwo-i-rezydencja/. Choć uzyskanie obywatelstwa wiąże się nie tylko z prawami (uczestnictwa w życiu politycznym, nabywania nieruchomości, dostępu do unijnego rynku pracy), ale także obowiązkami (np. z zakresu obronności, więcej na ten temat: https://lexplorers.pl/polski-paszport-prawa-i-obowiazki-wynikajace-z-bycia-obywatelem/), warto skorzystać z jednej ze ścieżek nabycia obywatelstwa polskiego (opisujemy je na naszym blogu: https://lexplorers.pl/jak-uzyskac-obywatelstwo-polskie/).

Zakres usług świadczonych przez kancelarię GWW nie ogranicza się do wsparcia w procedurach nabycia obywatelstwa polskiego. Jeśli chcieliby Państwo poznać inne obszary naszej specjalizacji, zachęcamy do odwiedzenia strony internetowej: www.gww.pl.